Budući da epidemija novog koronavirusa 2019-nCoV ne pokazuje da će u doglednoj budućnosti posustati, već se naprotiv nastavlja eksponencijalno širiti, te da je Svjetska zdravstvena organizacija u četvrtak 30. januara proglasila globalnu zdravstvenu prijetnju (PHEIC), nije naodmet pobliže upoznati aktualnog neprijatelja.

Šta su virusi?

Virusi su biološki agensi na granici živog i neživog. Za razliku od većine živih organizama nemaju stanice niti stanične dijelove koji bi im omogućili hranjenje, razvoj i razmnožavanje. Zbog toga funkcionišu poput parazita – u stvaranju svojih proteina, genetskog materijala, ovojnica i potomstva potpuno zavise od mehanizmima stvaranja energije (mitohondrijima) i bjelančevinama (ribosomima) stanica domaćina.

Ipak, za razliku od manjih zaraznih agensa, poput priona koji uzrokuju kravlje ludilo, virusi sadrže gene koji im omogućavaju da se umnožavaju, mutiraju i evoluiraju. Do danas je otkriveno više od 5.000 virusa. Najbrojniji su organizmi na Zemlji.

Kako se virusi mogu vidjeti?

Veličina virusa kreće se između 20 i 300 nanometara (nm), što znači da su stotinjak puta manji od bakterija. Zbog malih dimenzija većina nije vidljiva optičkim mikroskopom.

Naime, spektar talasnih dužina vidljivog svjetla kreće se od 380 nm do 740 nm, što znači da su virusi uglavnom manji od najmanjih talasnih dužina. Stoga se uglavnom posmatraju elektronskim mikroskopima.

Novi koronavirus 2019 n-CoV s promjerom od 125 nm (zajedno sa šiljcima) spada među veće viruse. To je dobro jer to znači da se teže širi najsitnijim kapljicama koje mogu dugo da lebde u vazduhu i dostignu udaljenosti od više metara. Osim toga, u jednu kapljicu stane manje velikih virusa nego malih kao što je, na primjer, virus gripa.

Kako su građeni virusi?

Virusi mogu biti neovijeni ili ovijeni.

Kod neovijenih virusa virusnu česticu čini nukleokapsida koja se sastoji od kapside, odnosno proteinske ljuske koja obavija i štiti genetski materijal virusa od djelovanja enzima stanice domaćina.

Kapsida je građena od podjedinica, tzv. kapsomera i nositelj je virusnih antigena po kojima obrambeni mehanizam prepoznaje viruse i reaguja na njih napadom. U kapsidi se nalazi genetski materijal virusa, odnosno nukleinska kiselina koja sadrži uputstva potrebna za umnožavanje virusa. Kod nekih virusa to je dvostruka DNK, a kod nekih jednostruka RNK. U slučaju koronavirusa 2019 n-CoV, to je RNK.

Ovijeni virusi – neki virusi obavijeni su lipidskom ovojnicom koja potiče od stanice u kojoj se umnožavaju. Iz nje strše glikoproteinski izdanci kojima se virus prihvata na stanicu primatelja. Takvi su, među ostalim, virusi gripa, HIV-a i koronavirusi.

Glikoproteini u šiljcima koronavirusa kojima se oni vežu uz stanice domaćina nazivaju se S (od spikes – šiljci). Koronavirusi su ime dobili upravo po tim šiljcima koji na snimcima podsjećaju na vrške krune.

Porijeklo virusa

Postoje tri glavne teorije o porijeklu virusa, ali sve ih treba uzeti s rezervom jer još uvijek imaju određenih neodgovorenih pitanja.

1. Regresivna teorija

Prema toj teoriji, virusi su nekada davno mogli biti male stanice koje su parazitirale na većim stanicama.

S vremenom su izgubili gene koji im nisu bili važni za parazitiranje. U prilog takvoj mogućnosti govore bakterije poput rikezije i klamidije koje su žive stanice, ali se poput virusa mogu razmnožavati samo unutar stanica domaćina.

2. Teorija staničnog porijekla

Neki su se virusi možda mogli razviti iz djelića DNK ili RNK koji su “pobjegli” iz genoma većih organizama.

Izbjegli dijelovi DNK mogli su poteći iz plazmida – dijelova DNK koji se mogu kretati između stanica, dok su drugi možda evoluirali iz bakterija.

3. Teorija koevolucije

Virusi su se možda razvili iz složenih molekula proteina i DNK u isto vrijeme kad su se stanice prvi put pojavile na Zemlji.

Zavisile su od staničnog života milionima godina.

Kako su evoluirali koronavirusi?

Kada je čovjek prije 10-ak hiljada godina od lovca sakupljača postao poljoprivrednik stočar, bliski kontakt sa životinjama omogućio je razvoj brojnih bolesti koje su prelazile sa životinja na ljude i obrnuto – tzv. zoonoza. Zanimljivo je da se tada očekivano trajanje ljudskog života značajno skratilo.

Ali sigurnost dostupnosti hrane ipak je predstavljala evolucijsku prednost. Danas se smatra da je najrecentniji zajednički predak svih koronavirusa star najmanje 10.000 godina.

Procjenjuje se da se SARS, koji je zoonoza, odvojio 1986. Smatra se da je sa šišmiša prešao na vrstu divljih mačaka – cibetke, a potom na tržnicama na ljude. Novi koronavirus 2019 n-CoV prvi je put zabilježen krajem 2019. godine, genetski se podudara sa SARS-om više od 70%, a klasifikovan je kao soj betakoronavirusa. Takođe se smatra da je potekao od šišmiša, ali posrednik za sada nije poznat.

Kako i zašto virusi napadaju ćelije?

Virusima za svoju reprodukciju trebaju čelije domaćina pa napadaju sve žive organizme, uključujući biljke, gljive, bakterije i arheje. Kako bi ušli u ćelije, pričvršćuju se na njihove receptore na membrani uz pomoć glikoproteina koji strče iz njih. U slučaju koronavirusa, to su glikoproteini S na šiljcima (naziv S dolazi od spike – šiljak).

Nakon što se učvrste na ćeliju, u nju ulaze na različite načine. Kada uđu, zaštitna ljuska kapsida se razgrađuje i oslobađa se genetski materijal virusa – DNK ili RNK. Taj materijal preuzima kontrolu nad ćelijom svojim porukama i počinje je koristiti za izgradnju vlastitih dijelova – za sintezu vlastitih proteina, vlastitih genetskih poruka i ljuski.

Tokom umnožavanja virusa nastaju promjene na površini i u unutrašnjosti inficirane ćelije. Kada se svi dijelovi novih virusa sastave i on se umnoži, obično kreće izlazak iz ćelije radi daljeg širenja i reprodukcije. Prilikom izlaska ćelija obično bude uništena. Neke vrste virusa mogu dugo vremena ostati pritajene u stanicama.

Oabrambeni sistem organizma ne uništava samo viruse već i zaražene ćelije. Kada virus uđe u stanicu, odbrambeni sistem ne može prepoznati šta je u njoj. Stanice stoga koriste mehanizme kojima djeliće virusa izbacuju na svoju površinu kako bi dale signal da su zaražene. Odbrambeni sistem ih prepoznaje pa uništava zaražene ćelije zajedno s virusima.

To čine T ćelije opremljene raznim otrovima kao što su citotoksini. Napad virusa ponekad može izazvati pretjeranu odbrambenu reakciju koja se iskazuje kao citokinska oluja. Takve pretjerane reakcije obično uzrokuju oštećenja tkiva domaćina i bolove poput bolova u zglobovima. Problem se dalje komplikuje ako se obnavljanje tkiva ne odvija kako treba pa u njima nastaju ožiljci. Jake upale mogu čak uzrokovati sistemske citokinske oluje koje potom mogu izazvati oštećenja u brojnim organima i njihovo otkazivanje. Jedna od teških posljedica napada novog koronavirusa je zatajenje bubrega.

Koje bolesti uzrokuju koronavirusi?

Koronavirusi uglavnom napadaju gornje dijelove disajnog sistema i uzrokuju prehlade s blagim simptomima. Međutim, neki poput SARS-a, MERS-a i virusa iz Vuhana napadaju donje dijelove respiratornog sistema pa mogu uzrokovati virusne upale pluća koje se teško liječe.

2019-nCoV uzrokuje povišenu tjelesnu temperaturu, iscrpljenost, suvi kašalj, kratkoću daha, respiratorni distres, bronhitis, upalu pluća, zatajenje bubrega, a u najtežim slučajevima sepsu i smrtonosni ishod.

Zašto visoka temperatura?

Jedan od simptoma infekcije virusa, uključujući i 2019-nCoV, koji su korisni za borbu protiv bolesti je vrućica. Virusi uglavnom vole temperaturu od 37,5 °C, što je normalna tjelesna temperatura.

Kako imunološki sistem pokušava ubiti virus i spriječiti njegovo umnožavanje, on podiže normalnu tjelesnu temperaturu kako bi se virus stavio izvan optimalnih uslova. To olakšava stanicama imunološkog sistema da tijelo oslobode infekcije. Uz vrućicu obično ide i drhtavica i osjećaj hladnoće. To se događa jer mozak uvjerava oboljelo tijelo da njegova temperatura treba biti viša nego što jeste. U kasnijim fazama groznice često se javlja znojenje. Ono je pokušaj tijela da ponovno smanji tjelesnu temperaturu jer ona može biti opasna za organizam.

Zašto kašalj i kižjanje?

Respiratorni virusi, kao što je novi koronavirus, napadaju stanice disajnog sistema – od nosa, preko grla, do pluća. Odbrambeni sistem napada viruse različitim otrovima, a rezultat su oštećena i nadražena tkiva.

Ova nadraženost potiče na kašalj i kijanje. Novija istraživanja pokazuju da naš organizam nema puno koristi od kihanja i kašljanja u smislu oslobađanja od tereta virusa, ali virusi svakako imaju koristi jer im to omogava širenje.

(Nezavisne)

Ostavi komentar